براى چندين سال
ميان «كانون مهاجر» و سازمان نصر پيرامون تصاحب انحصارى نام سيّد اسماعيل
بلخى رقابت تنگاتنگ جريان داشت ، هريك از آن دو گروه تلاش داشت تا بلخى را
پدرخوانده يا پير و پيشواى منحصر بهخود قلمداد نمايد و از اين طريق
وجهه و اعتبار كمايى كند. شمارههاى نشريات پيام مهاجر ، پيام مستضعفين و
جرايد ساير تنظيمها آكنده از تصاوير و اشعار بلخى و مقالات اندر وصف او
است. در حقيقت نام بلخى توانست مدت بيش از يك دهه گروهاى شيعى افغانى را
چارج كند. پيام مهاجر او را «امام انقلاب افغانستان» مىخواند و
بخشهاى از سخنرانىهاى او را در خود چاپ مىنمود .
چنانكه سازمان نصر
نام انتشاراتى خود را «انتشارات شهيد بلخى» نهاد ، با انتشار كتابها و
جزوات زياد در وصف بلخى، او را بهمعراج رسانيد. از جمله كتابهاى منتشره
از سوى اين سازمان دربارهى بلخى عناوين ذيل اند : 1 - «چكامههاى
علامهى شهيد بلخى» 2 ، «خروش آزادى» 3 ، «يادوارهى علامهى شهيد
بلخى» 4 ، «فريادهاى جاويدان» 5 و جلد اول ديوان علامه بلخى می
باشد . فريادهاى جاويدان ، كتابى داراى 300 صفحهى رقعى است كه محتوى
بخشهاى متعددى تحت عناوين : بلخى فريادگر مظلوميت افغانستان ، بلخى آغازگر
جنبش اسلامى افغانستان ، نسل جوان و ضرورت شناخت بلخى ، نسل جوان در
پرتو انديشههاى بلخى ، آگاهى و عرفان در انديشهى بلخى ... مىباشد .
(در آن زمانها (شايد) بنا بهملاحظات
امنيتى ، يا تأسى از گروهاى انقلابى نيمقرن اخير منطقه ، اسامى هيچيك از
نويسندگان آن كتابها درج نشده و امتياز آن بهسازمان مربوطه نسبت داده شده
است. در آن زمان همهى تنظيمها همينطور بودند. هيچيك از مقالات 27
شماره «پيام مهاجر» و كتابهاى منتشره از سوى كانون مهاجر بهنام كسى
بهثبت نرسيده است. اوضاع در حركت اسلامى و ديگر گروها نيز چنين بود ؛
واقعاً چه فداكارىهاى بزرگى از ناحيهى اعضاء و پرسنل بهظهور مىرسيد و
چه تجارتى بىدرد سر و پرسود براى رهبران عيار مىشد! ثبت مطالب بهنام
اشخاص ، از اوايل دههى 1370 رواج يافت .)
در اين ميان ، حركت
اسلامى و آيةاللّه محسنى از بلخى خوش شان نمىآمد ؛ بههمين نمط ، سادات
بهسودى از خاندان آقاى سيد سرور واعظ كه در آن زمان در چارت تشكيلات حركت
اسلامى قدرتى زياد داشتند ، از بلخى خوب نمىگفتند ؛ گواينكه در گذشته
روابط ميان آقايان واعظ و بلخى ، حسنه نبوده و جناب واعظ ، بلخى را
بهدليل رفت و آمد بهدانشگاه و سلام و عليك با دختران و زنان سرلُچ
تفسيق مىكرده است .
بهخاطر دارم در
سال 1364 در يك مورد ، سيّد عبدالحميد ناصرى مقالهى بلندبالا در مورد
توصيف و تشريح قيام بلخى نوشته بود ؛ قرار بود آن مقاله در يكى از
شمارههاى مجلهى «استقامت» چاپ شود. در آن موقع من ويراستار و سردبير
مجلهى مذكور بودم ؛ مقاله آماده شد بهعنوان مطلب دوم (بعد از سرمقاله
كه همهگاه اختصاص بهخود آيةاللّه محسنى داشت) درج گرديد ؛ طبق معمول ،
بهمنظور بررسى نهايى حضور آيةاللّه تقديم شد ؛ او مقالهى ناصرى را پس كرد
، ما مجبور شديم بهجاى آن مطلب ديگرى بگنجانيم. شخصاً از آيةاللّه محسنى
شنيدم كه :
«بلخى
را كسى نكشته است ، او در اثر پرخورى جان خود را از دست داد. بعد از آزادى
از زندان با ظاهرشاه آشتى كرد ، اغلب اوقات در مهمانىهاى ظاهرشاه همراه
او بود ، خيلى چاق شده بود ، غذاى شاهانه چرب و لذيذ بود ، بلخى هم
نتوانسته بود خود را كنترل نمايد ، زياد خورد و مرد! ... بلخى پلو را با
ظاهر شاه مىخورد ، خنده و عشقاش با تاجيكها و قزلباش ها بود و گريه اش
با هزارهها.»
بلخى به حيث «يك مكتب»
واقع اين است كه
بلخى بسا بزرگتر از اين حرفها بوده است. در تاريخ معاصر كشور ما نام
«علامه سيد اسماعيل بلخى» بر ستيغ قلهى مبارزات ضد استبدادى
مىدرخشد. بدون شك بلخى پرچمدار جنبش «عدالتخواهى» ، «بازگشت
بهخويش» و آرمان ديگرگونى و پيشرفت در قرن اخير است. ديوان او را
تورق مىكنيم و درمىيابيم كه بلخى يك شورشى و انقلابى {بهمعنى محدود
كلمه} نبوده است ؛ بلكه رهبر بزرگ ملى بوده كه فلسفهى روشن ،
ايدهآلهاى بلند ، اهداف معين ، بينش عميق و چشمانداز وسيع و برنامهى
جامع در ميدانهاى تئورى و عمل داشته است. بدينقرار ، بلخى يك «مكتب» است ،
نه يك فرد. آثار او نشان مىدهد كه براى همه قشر اجتماعى برنامه داشته
است .
بسيار ناصواب خواهد
بود اگر بلخى در قالب يك فرد مورد مطالعه قرار گيرد. چنان رويكردى نسبت
بهمقولهى «بلخىشناسى» نه تنها راه بهجاى نمىبرد كه ما را در يك ،
يا چند زاويه محدود مىكند و بهدرك ناقص مىكشاند ؛ كه نتايج آن نخواهد
توانست راهنماى آزادىخواهان و عدالتجويان در وادى عمل گردد. پژوهش و
مطالعهى سيستماتيك پيرامون ابعاد شخصيتى بلخى بهحيث يك «مكتب» پيوسته
مىتواند بهمثابه يك الگو و نيروى محركه جهت استمرار مبارزات
آزادىخواهانه منشاء توجه و عمل قرار گيرد .
حتماً لازم است كه
يك مصلح اجتماعى حايز تيورىهاى مدون و منبعث از مغز خويش باشد تا اولاً
بدانوسيله شناخته گردد ، بهقول فلاسفه «بايد از اثر پى بهموأثر برده
شود.» و همگان بدانند كه او داراى چه نوع شخصيت و كاراكتر است ، بهدنبال
چيست ، چه مىخواهد و چگونه مىخواهد ...؟ ثانياً كنش و منش او با استناد
بههمان تيورىهاى خود در كشاكش زمان مورد ارزيابى و قضاوت جامعه و تاريخ
قرار گيرد ؛ در غير اين صورت ، سخن گفتن از هرنوع حركت اجتماعى ، سياسى و
اصلاحى لاجرم بهلومپنيسم و فساد و اوباشگرى و بدمعاشى منتهى مىشود ...
آخر ، مگر مىشود يك حركت اجتماعى در فضاى عارى از تحليل و تيورى و
چشمانداز آغاز كردد ، بهراه درست ادامه دهد و بهنتايج مطلوب و اهداف
معين هم برسد ؟!
بلخى و «عرفان گرم»
آتشى كاندر درون ما فتاد
گرچه ما را سوخت ؛ امّا زنده باد
تلفيق
«حماسه» و «عرفان» از مختصات برجستهى مكتب بلخى است. در ادبيات
عرفانى بلخى كلمات و عبارات چون : مستى ، خمارى ، نترسى ، غمزه ، جانان ،
خرابات ، خراباتى ، پير ، مراد ، مريد ، مَى ، ساقى ، باده ، عشق ، جنون ،
نى ، نواختن ، طرب ، تمكين ، زلف، ابرو ، شيخ ، زاهد ، رياء ، تزوير ، طعن ،
بهتان ، هوس ، مشرب ، مشروب ... بار همان معانى را دارد كه در منظومهى
مكتب «عرفان محض» مولانا جلالالدّين محمد بلخى ، مكتب حافظ و ديگر
بزرگان اين عرصه بهكار رفته است. معانى نيز همان است كه شيخالاشراق
شهابالدّين سهروردى مىآموزد ؛ لكن ، ادبيات «حماسى» بلخى خشن است كه
در پى ملاحظه خواهد شد.
مضافاً
براينكه مكتب بلخى در جنب حيات معنوى انسان ، زندگى روزمرهى جامعهى
انسانى را نيز عميقاً تحت نظر دارد و بهحيث يك نقاد و اصلاحگر چيره دست
ظاهر مىشود :
كجىء شيخ اگر راست نشد علت داشت
«قاف» قاضىگرى و «فاى» فضايل همراه
هردو تركيب شد و «قِف» شد و معنى اين شد :
كه توقف كن و مگذر ز سر منصب و جاه
اُف براين طايفهى رهزن و اسلام فروش
زحمت خلق خريدند بهخود ، بار گناه
بلخيا خصم اگر جيش و سپاهى دارد
جيش ما را است مدد در دل شب لشكر آه
مىگويند
: «يك انقلابى مىتواند دوستان شخصى داشته باشد ؛ امّا دشمنان شخصى ؛
هرگز» دشمنان يك رهبر انقلابى ، همان دشمنان هدفهاى عالى او است. چنين
گفته ، در مورد بلخى قابلالصدق است و گزارشات فراوان در اين زمينه موجود
مىباشد. همچنين است وقتى بلخى در اشعار و آثارش طيفها و طبقات معين
جامعه (مثلاً شيخ و زاهد) را زير ضربات انتقاد مىگيرد با آنان خصومت شخصى
ندارد ، چه بلخى خود در هر موقعيتى قرار داشته باشد ، در جايگاهى بهمراتب
بالاتر از آنها ايستاده است. بنابراين دليل معقول وجود ندارد تا بلخى با
آنان از در خصومت شخصى در آيد ، بلكه از غايت دلسوزى برمبناى بينش مكتبى
است و مرتبط با آن توقعاتى مىباشد كه براساس وظايف محوله از آنان
داشته است. همان وظايفى كه علىالظاهر خود آنان نيز مدعى عهدهدارى آن
بودند ؛ امّا در عمل قصور داشتند ، يا خطا مىزدند :
شيخ يك نكته نياموخت ز قرآن مجيد
گرچه با ورد زبان سوره ياسين آموخت
لحن
انتقادى بلخى از كسانى كه انتظار خير از آنها دارد ؛ امّا خلاف آن
را مىبيند ، دقيقاً منطبق با لحن قرآن كريم است كه اصطلاحاً بهآن
«عتاب» گفته مىشود:
1 - «ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى ولم نجد له عزماً ، 115:20.«
-: ]و بهتحقيق، پيشاپيش از آدم پيمان گرفتيم؛ امّا دراو ارادهى استوار نيافتيم[
2 - «الم اعهد اليكم يا بنىآدم انلا تعبدوا الشّيطان انّه لكم عدو مّبين ، 60 :36.«
- : {آيا پيمان نبستم با تو ، اى پسر آدم! اينكه شيطان را پرستش مكنيد ؛ بهتحقيق كه او دشمن آشكار شما است.}
3 - «قُتل الانسان ما اكفره» (18:80)
-: ]مرگ برانسان ! چه چيزى او را بهكفر كشيده است ؟
